NEA

H σφραγίδα «της Μονής Αγίου Αντωνίου»

Με αφορμή την εορτή του πολιούχου της Βέροιας, αγίου Αντωνίου του Νέου, η μνήμη του οποίου τιμάται στις 17 Ιανουαρίου, σας προσκαλούμε να γνωρίσετε ένα ιδιαίτερο έκθεμα του Βυζαντινού Μουσείου Βέροιας.

---

Ξύλινη σφραγίδα επικύρωσης εκκλησιαστικών εγγράφων 

Βυζαντινό Μουσείο Βέροιας, αρ.κατ. Μα5
Προέλευση: Ιερός Ναός Αγίου Αντωνίου
Διαστάσεις: Μήκος 18,8εκ., Διάμετρος, 5εκ.
Χρονολόγηση: 1713, 1811

Το σώμα της σφραγίδας είναι κυλινδρικό και κάθε άκρο του απολήγει σε εγχάρακτη, στρογγυλή σφενδόνη με σχηματοποιημένη παράσταση αγίου και επιγραφή.

Η πρώτη σφενδόνη φέρει στο κέντρο παράσταση του αγίου Νικολάου και περιμετρικά την επιγραφή:

+ ΣΦΡΑΓΙΣ ΤΗΣ ΙΕΡ[Α]Σ Μ[Ο]Ν[Η]Σ Τ[ΟΥ] ΑΓ[ΙΟΥ] Ν[Ι]Κ[Ο]Λ[ΑΟΥ] ΓΡ[Η]Γ[Ο]Ρ [ΙΟΥ] Τ[ΟΥ] ΑΓιΟΥ ΟΡ[ΟΥ]Σ ΑΘ[ΩΝΟΣ] 1713∙

Ο άγιος απεικονίζεται ημίσωμος και σε μετωπική στάση. Είναι στρογγυλοπρόσωπος, με κοντό γένι, και φορεί αρχιερατικά άμφια και μίτρα. Με το δεξί χέρι κρατεί κλειστό κώδικα Ευαγγελίου, ενώ με το αριστερό ευλογεί. Δεξιά και αριστερά της κεφαλής του αναγράφεται η επιγραφή ΑΓ[ΙΟ]Σ – Ν[Ι]Κ[Ο]Λ[ΑΟΣ].

 

Η δεύτερη σφενδόνη φέρει παράσταση του αγίου Αντωνίου και στην περιφέρειά της την επιγραφή:

+ ΣΦΡΑΓιΣ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΟΥ ΑΓιΟΥ ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΒΕΡΟΙΑΣ ΤΟΥ ΝΕΟΥ 1811∙
Ο άγιος Αντώνιος απεικονίζεται κατά μέτωπον με μοναχικά ενδύματα. Φορεί μανδύα και κουκούλιο με σταυρό, το οποίο καλύπτει την κεφαλή και σχεδόν ολόκληρο το μέτωπο. Στο δεξί χέρι κρατεί κομποσκοίνι, ενώ με το αριστερό στηρίζεται σε ράβδο. Το πρόσωπό του περιβάλλεται από πτυχωτό φωτοστέφανο. Δεξιά και αριστερά της κεφαλής αναγράφεται η επιγραφή Ο ΑΓιΟΣ – AΝΤΩΝ[ΙΟΣ].

Η σφραγίδα κατασκευάστηκε τον 18ο αιώνα (1713) και χρησιμοποιήθηκε αρχικά για την επικύρωση εγγράφων της Ιεράς Μονής Αγίου Νικολάου στη Βέροια, η οποία την εποχή εκείνη ήταν μετόχι της αγιορείτικης Ιεράς Μονής Γρηγορίου. Η μονή ιδρύθηκε τον 16ο αιώνα και λειτούργησε ως ανδρώο αστικό μοναστήρι. Κτήτοράς της υπήρξε ο μοναχός Άνθιμος, ο οποίος μερίμνησε για την ανέγερση (1565) και την ιστόρηση (1565-1570) του αφιερωμένου στον άγιο Νικόλαο καθολικού.

Η σφενδόνη της δεύτερης όψης της σφραγίδας χαράχθηκε το 1811 και χρησιμοποιήθηκε για τις διοικητικές ανάγκες της «Ιεράς Μονής Αγίου Αντωνίου του Νέου». Αναφορές για την ύπαρξη μονής, την εκκλησία και τον βίο του Αγίου Αντωνίου του Νέου, προστάτη αγίου της Βέροιας, απαντούν σε ξένους περιηγητές (Delacoulonche, Struck), οι οποίοι επισκέφτηκαν την πόλη στα μέσα και στα τέλη του 19ου με αρχές του 20ού αιώνα, ενώ η παλαιότερη γραπτή μαρτυρία για την ύπαρξη ναού αφιερωμένου στον Άγιο Αντώνιο παραδίδεται από τον μητροπολίτη Βεροίας Χρύσανθο (1806).

Ο άγιος Αντώνιος γεννήθηκε στη Βέροια κατά τους μεσοβυζαντινούς χρόνους (πιθανόν στα τέλη 10ου ή στις αρχές 11ου αι.) και ασκήτευσε από νεαρή ηλικία σε σπήλαιο κοντά στην όχθη του ποταμού Αλιάκμονα, στην περιοχή της Σκήτης Βεροίας. Κοιμήθηκε την 1η Ιανουαρίου, ενώ η μνήμη του τιμάται στις 17 Ιανουαρίου, ημέρα της μετακομιδής του λειψάνου του στη γενέτειρα του πόλη και εναπόθεσής του στο ναό της Παναγίας Καμαριώτισσας, αλλά και ημέρα που η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του αγίου Αντωνίου του Μεγάλου. Ο πολιούχος της Βέροιας, σύμφωνα με τα αγιολογικά κείμενα και την τοπική παράδοση, θεωρείται θεραπευτής ψυχικών πόνων και νοσημάτων, ενώ η φήμη του ως ιαματικού αγίου υπήρξε ιδιαίτερα μεγάλη, προσελκύοντας πλήθος πιστών από τη Βέροια, την ευρύτερη περιοχή της και όλη τη Μακεδονία.

Στη σφενδόνη της σφραγίδας, ο άγιος Αντώνιος αποδίδεται με το μοναχικό σχήμα, σύμφωνα με τον εικονογραφικό τύπο που καθιερώνεται από τον 14ο αιώνα και εξής και απαντά τόσο σε ξύλινες φορητές εικόνες όσο και στη μεταβυζαντινή μνημειακή ζωγραφική της Βέροιας και της περιοχής της. Αντίθετα, στην παλαιότερη γνωστή παράστασή του, η οποία φιλοτεχνήθηκε στις αρχές του 13ου αι. (1215/6–1229/30) ως μέρος του τοιχογραφικού διακόσμου της Παλαιάς Μητρόπολης Βέροιας, ο άγιος Αντώνιος απεικονίζεται ως ασκητής-αναχωρητής άγιος και η επιγραφή που τον συνοδεύει, του αποδίδει τον χαρακτηρισμό «δια Χριστόν σαλός».

Η σφραγίδα επικύρωσης εγγράφων της Ιεράς Μονής Αγίου Νικολάου και του Ιερού Ναού Αγίου Αντωνίου του Νέου, σημαντικό τεκμήριο της σφραγιστικής των όψιμων μεταβυζαντινών χρόνων, παρουσιάζεται στη δεύτερη ενότητα της μόνιμης έκθεσης του Βυζαντινού Μουσείου Βέροιας, η οποία φέρει τον τίτλο «Ο δημόσιος και ιδιωτικός βίος της Βέροιας».

---

Βιβλιογραφία

Βουδούρης, Α., 2013. Το μοναστήρι του Αγίου Νικολάου ‘’του μοναχού Ανθίμου’’, ως μετόχι της Ιεράς Μονής Γρηγορίου του Αγίου Όρους, στη Βέροια (18ος-19ος αι.), Χρονικά Ιστορίας & Πολιτισμού Νομού Ημαθίας, Ιανουάριος-Απρίλιος, Έτος Στ΄, αρ.19, σ. 18-20.

Delacoulonche, M., 1858. Mémoire sur Le berceau de la puissance macédonienne, des bords de l’ Haliacmon à ceux d’ Axius, Paris (σ. 182, 184, 211).

Καλπακίδης, Π.(Μητρ. Βεροίας & Ναούσης), 1996. Ο Πολιούχος της Βέροιας Όσιος Αντώνιος ο Νέος, Εκδόσεις Ι. Μητροπόλεως Βεροίας & Ναούσης, αρ. σειράς 26, Βέροια.

Καλπακίδης, Π.( Μητρ. Βεροίας & Ναούσης), 2005. Ο Ναός του Αγίου Αντωνίου Πολιούχου Βέροιας, Νιάουστα, Έτος 27ο, Ιανουάριος-Μάρτιος, αρ.110, σ. 4-12.

Κίσσας, Σ., 1994. Ο μοναχισμός στη Σκήτη Βέροιας στα βυζαντινά χρόνια, στο Πρακτικά Διημερίδας: Μοναστήρι Τιμίου Προδρόμου («Σκήτη Βέροιας»), 27-28 Μαρτίου 1993, Ιερά Μητρόπολις Βεροίας & Ναούσης, σ. 105-111.

Παπαζώτος, Θ., 1994. Η Βέροια και οι ναοί της (11ος-18ος αι.). Ιστορική και αρχαιολογική σπουδή των μνημείων της πόλης, Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων, Αθήνα. (σ. 114-115, 117-118).

Παπαζώτος, Θ., 1996. Αγιολογικά-Εικονογραφικά Αγίων Βεροίας, Αρχαιολογικό Δελτίον, 44-46 (1989-1991), Μέρος Α΄- Μελέτες, σ. 153-162.

Struck, A., 1908. Makedonische Fahrten. II Die Makedonischen Niederlande, Sarajevo (σ. 32-33).

Χιονίδης, Γ., 1965. Ο Όσιος Αντώνιος, ο Νέος, εκ της Μακεδονικής Βέροιας. Βάσει Ανεκδότων Βυζαντινών Εγγράφων και Λανθανόντων Στοιχείων, Βέροια.