NEA

---

Ο Χριστός Σωτήρ, 17ος αι.

Είδος: Ξύλινη φορητή εικόνα

Διαστάσεις: 81 x 31 x 4 εκ.

Θέση: Περιοδική έκθεση Βυζαντινού Μουσείου Βέροιας «Τεκμήρια Πίστης και Τέχνης. Εικόνες και ξυλόγλυπτα από εκκλησίες της Νάουσας»

Η δεσποτική εικόνα του Χριστού Σωτήρος, κατασκευασμένη σε ενιαίο ξύλινο φορέα, σώζεται περίπου κατά το ήμισυ του αρχικού της πλάτους. Έχει χαμηλό αυτόξυλο πλαίσιο, το οποίο ορίζεται εσωτερικά από ανάγλυφο κόσμημα που μιμείται στρεπτό σχοινί, και φέρει ύφασμα και προετοιμασία.

Ο Χριστός παριστάνεται μετωπικός έως την οσφύ, σε χρυσό βάθος, στον εικονογραφικό τύπο του Παντοκράτορος. Έχει υψωμένο το δεξί χέρι, με την παλάμη στραμμένη προς τα έξω, και ευλογεί ενώνοντας τον αντίχειρα με το παράμεσο, σχήμα ευλογίας που προτιμάται σε παραστάσεις Του με τη γραπτή προσωνυμία «Ο Σωτήρ» [1]. Στο αριστερό χέρι, το οποίο απεικονιζόταν στο μη σωζόμενο τμήμα της εικόνας, κρατούσε κώδικα Ευαγγελίου. Φορεί βαθυκόκκινο ορθόσημο χιτώνα και σκουρόχρωμο ιμάτιο που ποικίλλεται με παράλληλες και ακτινωτές χρυσοκονδυλιές.

Την κεφαλή Του περιβάλλει ένσταυρο χρυσό φωτοστέφανο, το οποίο ορίζεται με ανάγλυφες, έξεργες στιγμές και κοσμείται με ελισσόμενους ανθοφόρους βλαστούς που αποδίδονται με την ίδια τεχνική.

Στο πρόσωπο και στα γυμνά μέρη της μορφής, ο προπλασμός είναι καστανός, ενώ η σάρκα αποδίδεται ρόδινη και φωτίζεται με λευκές, παχιές ψιμυθιές. Διπλή, ρόδινη επίσης, γραμμή τονίζει το άνω βλέφαρο. Κάτω από τo καλογραμμένο φρύδι, το ήρεμο αλλά διαπεραστικό βλέμμα του Χριστού, όπως μαρτυρεί η έκφραση του σωζόμενου ματιού, απευθύνεται στον πιστό.

Από τα δύο κόκκινα μετάλλια στις άνω γωνίες της εικόνας, τα οποία έφεραν χρυσό ανθοφυτικό κόσμημα και τα συμπιλήματα IC -XC, σώζεται μόνο εκείνο της αριστερής γωνίας, με το συμπίλημα IC. Από την τυπική επιγραφή Ο ΩΝ στο φωτοστέφανο σώζεται το γράμμα Ω, στο αριστερό τμήμα της οριζόντιας κεραίας του σταυρού, ενώ από την επιγραφή που δηλώνει την ιδιότητά Του ως Σωτήρα («ὁ σωτὴρ τοῦ κόσμου ὁ Χριστός», Ιω.δ΄42) διατηρούνται τα γράμματα Ω CO – [ΤΗΡ], γραμμένα με φωτεινό κόκκινο χρώμα επάνω στο χρυσό βάθος.

Η εικόνα του Χριστού Σωτήρος ανήκει σε ένα μικρό σύνολο μεταβυζαντινών εικόνων (17ου-19ου αιώνα), οι οποίες βρέθηκαν συγκεντρωμένες στον Ιερό Ναό Τιμίου Προδρόμου στη Νάουσα («Έσω Πρόδρομος»), χωρίς διαθέσιμα στοιχεία για την αρχική τους προέλευση που να επιτρέπουν την ασφαλή σύνδεσή τους με συγκεκριμένο ναό ή ναούς της πόλης.

Έως το Ολοκαύτωμα της Νάουσας το 1822, στην πόλη υπήρχαν, εκτός από τον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Δημητρίου [2], ενοριακοί ναοί (Άγιος Μηνάς, Άγιος Γεώργιος, Μεταμόρφωση του Σωτήρος κ.ά.) [3] και μετόχια ομώνυμων μονών του Βερμίου (Ταξιάρχης, Αγία Τριάδα, Υπαπαντή) [4]. Μετόχι ομώνυμης μονής ήταν και ο προαναφερθείς ναός του Τιμίου Προδρόμου, ο οποίος αποτελεί το μοναδικό εκκλησιαστικό κτίσμα που διασώθηκε από την πυρπόληση και τη λεηλασία της πόλης από τους Οθωμανούς το 1822 [5]. Ειδική περίπτωση μεταξύ των ενοριακών ναών αποτελούσε ο ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, καθώς ήταν συγχρόνως και μετόχι ομώνυμης μονής, η οποία είχε καταστραφεί τρεις περίπου δεκαετίες νωρίτερα, το 1795, κατά την πρώτη πολιορκία της Νάουσας από τον Αλή πασά [6].

Με αφετηρία το εικονογραφικό θέμα της εικόνας, ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη διερεύνηση της ιστορικής της διαδρομής παρουσιάζουν ο ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στη Νάουσα και η ομώνυμη μονή στο Βέρμιο. Μια ενδεχόμενη σχέση της εικόνας του Χριστού Σωτήρος με τον ναό της Νάουσας, ο οποίος είναι γνωστός κατά την τοπική παράδοση και ως «Αγιά-Σωτήρης» [7], ή και με τη μονή του Βερμίου, γνωστή και ως «Έξω Αγιά-Σωτήρα», θα μπορούσε να εξεταστεί υπό το πρίσμα θεολογικών ερμηνειών του σύνθετου νοήματος της Μεταμόρφωσης του Χριστού, στο πλαίσιο των οποίων έχει επισημανθεί η σύνδεση εικόνων του Χριστού Σωτήρος-Παντοκράτορος με ναούς και μονές αφιερωμένους στο γεγονός αυτό [8].

Ο κατεστραμμένος ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος ανοικοδομήθηκε το 1833 [9], λίγα χρόνια μετά το Ολοκαύτωμα της Νάουσας, και συνέχισε να αποτελεί τον ενοριακό ναό της συνοικίας «Αγιά Σωτήρα», όπως αυτή αναφέρεται σε βακουφικό κώδικα της περιόδου (1838-1840) [10]. Τη δεκαετία του 1930, στη θέση του ναού, ανεγέρθηκε ο σημερινός Ιερός Μητροπολιτικός Ναός της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος [11].

Στον χώρο της παλαιάς ομώνυμης μονής του Βερμίου, ιδρύθηκε το 1905 ο Ιερός Ναός του Αγίου Σωτήρος, σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή του [12], ο οποίος διατηρεί έως σήμερα ζωντανή στη συλλογική μνήμη της τοπικής κοινωνίας και των προσκυνητών την ιστορία της μονής.

Παραπομπές

1. Μπαλτογιάννη 2003, 11.
2. Φιλιππίδης 1881, 44.
3. Στουγιαννάκης 1993, 29.
4. Αρβανιτόπουλος 2024, 144-145, 147.
5. Στουγιαννάκης 1993, 29.
6. Αρβανιτόπουλος 2024,147.
7. Γαβριηλίδης 1997, 8-9.
8. Μπαλτογιάννη 2003, 16-22, 43-44.
9. Στουγιαννάκης 1993, 29.
10. Δημητριάδης 1973, 246 σημ.2, 248.
11. Κύρου & Τσίτση 2005, 16.
12. Μπαΐτσης 1982, 58.

---

Βιβλιογραφία

Αρβανιτόπουλος, Ι.Σ., 2024. Κεφάλαιο 3. Ημαθία. Πόλη και ευρύτερη περιοχή Νάουσας, στο Αρβανιτόπουλος, Ι.Σ. (επιστ. επιμ.), Μοναστήρια της Κεντρικής Μακεδονίας. Ιστορική εξέλιξη και θρησκευτική σημασία, Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, σ.144-149.

Γαβριηλίδης, Θ., 1997. Εικόνες και Ιστορία. Η εκκλησία του Αγιά – Σωτήρη της Νάουσας, Νιάουστα, τεύχος 81, 8-9.

Δημητριάδης, Β., 1973. Η Κεντρική και Δυτική Μακεδονία κατά τον Εβλιγιά Τσελεμπή (Εισαγωγή-Μετάφραση-Σχόλια), Μακεδονική Βιβλιοθήκη 39. Δημοσιεύματα της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη.

Κύρου, Ν. & Τσίτση, Ο. (επιμ.), 2005. Οι εκκλησίες της Νάουσας, Πρόγραμμα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Σχ. Έτους 1999-2000, Νάουσα.

Μπαΐτσης, Τ., 1982. «Νιάουστα» μία πόλη από ευεργέτες, Νιάουστα, τεύχος 19, 57-59.

Μπαλτογιάννη, Χ., 2003. Εικόνες. Ιησού Χριστός. Ο Χριστός στην ενσάρκωση και στο πάθος, Εκδόσεις Αδάμ.

Στουγιαννάκης, Ι.Ε., 1993 (Γ΄ Έκδοση). Ιστορία της πόλεως Ναούσης. Από της ιδρύσεως μέχρι της καταστροφής του 1822. (Κατά ανέκδοτον σχεδίασμα Δ. Πλαταρίδου), Εκδόσεις Συλλόγου Αποφοίτων Ναούσης «Αναστάσιος Μιχαήλ ο Λόγιος», Θεσσαλονίκη.

Φιλιππίδης, Γ.Ν., 1881. Ο ιερός του 1821 αγών: Η επανάσταση και καταστροφή της Ναούσης. Ιστορική Πραγματεία, Αθήνησι, Τύποις Αδελφών Βαρβαρρήγου.