NEA

---

Βυζαντινό Μουσείο Βέροιας: Αρ. κατ. Ε74
Προέλευση: Μεταβυζαντινός Ναός Αγίου Δημητρίου στα Παλατίτσια
Διαστάσεις: 1,23 x 0,76 μ.
Ύλη: Ξύλο, χρωστικές, γύψος, φύλλα χρυσού
Τεχνική: Ξυλογλυπτική, αυγοτέμπερα
Ζωγράφος: Αποδίδεται στον Νικόλαο από το Λινοτόπι
Χρονολόγηση: 1569-1570

Το βημόθυρο, το οποίο διαμορφώνεται από δύο σανίδες, έχει τοξωτή απόληξη και φέρει γλυπτό και γραπτό διάκοσμο. Στην περιφέρεια της απόληξης διατηρούνται οπές, οι οποίες υποδεικνύουν τη θέση διακοσμητικών στοιχείων επίστεψης που υπήρχαν αρχικά.

Στο άνω τμήμα της επιφάνειας των θυρόφυλλων αναπτύσσεται γραπτή παράσταση του Ευαγγελισμού, πλαισιωμένη από στενή, ανάγλυφη, στρεπτή ταινία.

Τα δύο πρόσωπα της παράστασης προβάλλουν σε χρυσό κάμπο. Στο αριστερό φύλλο εικονίζεται με ήρεμο βηματισμό ο αρχάγγελος Γαβριήλ,  ο αγγελιοφόρος του χαρμόσυνου μηνύματος της Θείας Ενσάρκωσης. Στο αριστερό του χέρι κρατεί μακρύ σκήπτρο, ως σύμβολο θείας εξουσίας, ενώ υψώνει το δεξί  σε σχήμα λόγου-ευλογίας. Φορεί πράσινο, ορθόσημο, ποδήρη χιτώνα, ανοικτό ιώδες ιμάτιο με κυανές λεπτομέρειες και λεπτά σανδάλια. Οι ανοιγμένες καφετιές φτερούγες του ποικίλλονται με χρυσοκονδυλιές και γαλαζωπές ανταύγειες.

Η κεφαλή του, με κόμη διαμορφωμένη σε μικρούς βοστρύχους που συγκρατούνται με ταινία, περιβάλλεται από  έξεργο, γύψινο, επιχρυσωμένο φωτοστέφανο με ανάγλυφη διακόσμηση τεμνόμενων ημικυκλίων και στιγμών σε στικτό κάμπο. Δεξιά και αριστερά, αναγράφεται με κόκκινα γράμματα η επιγραφή: ΓΑ – ΒΡΙΗ/Λ, ενώ στην άνω δεξιά γωνία του θυρόφυλλου η επιγραφή με το θέμα της παράστασης: Ο ΕΥAΓΓΕΛΙCMOS.

Στο δεξί φύλλο παριστάνεται η Παναγία, όρθια, μπροστά από ξυλόγλυπτο θρόνο με δύο κυλινδρικά μαξιλάρια και χωρίς ερεισίνωτο. Στραμμένη ελαφρά  προς τον αρχάγγελο, υψώνει το δεξί της χέρι, με την παλάμη να προβάλλει ανοικτή μέσα από το μαφόριο της, σε κίνηση δέους και συνομιλίας, ενώ κλίνει ελαφρά την κεφαλή ως έκφραση υποταγής στο θείο θέλημα: «ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ρῆμά σου» (Λουκ. α΄38).  Στο αριστερό της χέρι κρατεί το αδράχτι με το νήμα.

Η Παναγία φορεί πράσινο επίσης ποδήρη χιτώνα, κάτω από τον οποίο διακρίνονται τα ερυθρά υποδήματα της και ομοιόχρωμο μαφόριο, που κοσμείται με χρυσό σιρίτι, λεπτά κρόσσια και αστέρια στους ώμους και στο μέτωπο, σύμβολα του δόγματος του αειπάρθενου Της. Φωτοστέφανο όμοιας τεχνικής και διακόσμησης με του αγγέλου πλαισιώνει την κεφαλή Της. Εκατέρωθεν αυτού, στο χρυσό κάμπο, η επιγραφή ΜΗ(ΤΗ)Ρ – Θ(ΕΟ)Υ.

 Στην άνω αριστερή γωνία του θυρόφυλλου, τέταρτο κύκλου με τρεις ακτίνες, αποδίδει βαθυγάλανο ουρανό, από τον οποίο κατέρχεται προς την Παναγία το Άγιον Πνεύμα με τη μορφή περιστεράς: «Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ καὶ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι» (Λουκ. α΄35).

Τα ξυλόγλυπτα μέρη του βημόθυρου φέρουν γεωμετρικό και ανθοφυτικό διάκοσμο σε χρωματισμένο βάθος. Ταινία με αλυσιδωτό πλοχμό σε ερυθρό βάθος ορίζει το περίγραμμα των θυρόφυλλων, ενώ  άλλη στενότερη με στιγμές και τεμνόμενα ημικύκλια που απολήγουν σε κρινάνθεμα, στο ίδιο χρώμα βάθους, διαχωρίζει την παράσταση του Ευαγγελισμού από το κάτω τμήμα τους.

Κάθε θυρόφυλλο στο κάτω τμήμα του φέρει από ένα μεγάλο ορθογώνιο διάχωρο και δύο μικρότερα τετράγωνα, με γλυπτό διάκοσμο σε πράσινο βάθος. Στα ορθογώνια διάχωρα αναπτύσσονται σχηματοποιημένα ανθοφυτικά μοτίβα, τα οποία συνθέτουν στο κέντρο σταυρόσχημο κόσμημα, ενώ στα τετράγωνα διάχωρα διαμορφώνονται γεωμετρικά πλέγματα λημνίσκων με εξάκτινο άστρο στο κέντρο, εγγεγραμμένα σε τετράγωνα με καμπύλες πλευρές.

Το εντυπωσιακό βημόθυρο της συλλογής του Βυζαντινού Μουσείου Βέροιας, εξαιρετικό δείγμα ξυλογλυπτικής και ζωγραφικής του 16^ου αι., προέρχεται από τον ναό του Αγίου Δημητρίου στα Παλατίτσια Ημαθίας, μία τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική του 1569, στην οποία προστέθηκε ευρύχωρος νάρθηκας περίπου δύο δεκαετίες αργότερα.

Η γραπτή παράσταση του βημόθυρου αποδίδεται στον Νικόλαο, τον πρώτο επώνυμο περιοδεύοντα ζωγράφο από το Λινοτόπι Καστοριάς, ο οποίος υπήρξε επικεφαλής ενός συνεργείου που εργάστηκε κατά τα έτη 1569-1570 στον Άγιο Δημήτριο και φιλοτέχνησε τον ζωγραφικό  διάκοσμο του Ιερού και του κυρίως ναού.  

Η ύπαρξη βημοθύρων με παρόμοιο ξυλόγλυπτο διάκοσμο στην περιοχή της Αχρίδας, η απόδοση της κατασκευής τους σε τοπικό εργαστήριο και η κινητικότητα καλλιτεχνών στη περιοχή, δεδομένου ότι την περίοδο αυτή η Μητρόπολη Καστοριάς υπαγόταν στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία της Αρχιεπισκοπής Αχρίδος, καθιστούν πιθανό το ενδεχόμενο κατασκευής του βημοθύρου του Αγίου Δημητρίου στην Αχρίδα και φιλοτέχνησης της παράστασης του Ευαγγελισμού στα Παλατίτσια, κατά το διάστημα ιστόρησης του ναού από τον Λινοτοπίτη Νικόλαο και τους βοηθούς του.

Το έκθεμα παρουσιάζεται στην ενότητα «Βέροια, μία περιφέρεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας,  στον πρώτο όροφο του μουσείου.

---

Βιβλιογραφία:

Παπαδημητρίου, Χ.Π., 2007. Η εξέλιξη του τύπου και της εικονογραφίας του βημόθυρου από τον 10^ο έως και τον 18^ο αιώνα, διδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας, Θεσσαλονίκη.

Παπαζώτος, Θ., 1987.  Η ζωγραφική της πενταετία 1565-70 στη Βέροια, στο ΑΜΗΤΟΣ, Τιμητικός τόμος για τον καθηγητή Μανόλη Ανδρόνικο, Μέρος Δεύτερο, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη, σ.629-634.

Πέτκος, Σ.Α., Καραγιάννη, Φ., 2007 (επιστ.επιμ.) Βυζαντινό Μουσείο Βέροιας, ΥΠΠΟ-11^η Ε.Β.Α., Βέροια.

Τούρτα, Α., 2001. Εικόνες ζωγράφων από το Λινοτόπι (16^ος-17^ος αιώνας). Νέα στοιχεία και διαπιστώσεις για τη δραστηριότητά του, ΔΧΑΕ 22, σ.341-356.

Τσάμπουρας, Θ., 2013. Τα καλλιτεχνικά εργαστήρια από την περιοχή του Γράμμου κατά το 16^ο και 17^ο αιώνα. Ζωγράφοι από το Λινοτόπι, τη Γράμμοστα, τη Ζέρμα και το Μπουρμπουτσικό, διδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Φιλοσοφική Σχολή, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Τομέας Βυζαντινής Αρχαιολογίας, Θεσσαλονίκη.